Yapay zekâ neden hâlâ benim yerime yazamıyor?

👁 117 okunma

Yapay zekâ hakkında yazan biri için itiraf etmesi zor bir şey söyleyeceğim. Dört modelden hiçbiri, altına kendi adımı atmak isteyeceğim bir metin yazamadı. Bunu mesleğini makinelere kaptırmaktan korkan, küskün bir zanaatkâr edasıyla söylemiyorum. Bir saat süren dürüst bir denemenin ardından söylüyorum: Tarayıcıda dört sekme açıktı ve her birine aynı komutu yapıştırdım. Konu son derece basit, üstelik bilerek elverişsiz seçilmişti: İnsanların uzun metinleri okumayı neden bıraktığı üzerine bir köşe yazısı yaz. Olağanüstü bir şey değil. Benim de kahveme ve irade eksikliğime söylene söylene iki saatte yazabileceğim türden bir yazı.

Amacım hangi modelin “en iyi” olduğunu görmek değildi. Bu soru, okumaktan çok sıralama listelerini sevenlere göre. Ben her modelin nasıl düşündüğünü görmek istedim. Ya da düşünüyormuş gibi nasıl davrandığını. Çünkü asıl ilginç olan bu: Yazmanın ne olduğuna dair gerçekle dört farklı biçimde yollarını şaşıran, dört ayrı mizaç.

Birincisi: Hiç kötü gün geçirmeyen çalışkan öğrenci

İlk model, her lisede en yüksek notu alacak bir metin yazdı. Tezini ortaya koyan bir giriş paragrafı, üç argüman, sözde tarafsızlık için bir karşı argüman ve sonunda hoş bir kapanış. Her şey yerli yerindeydi; yemek için kimsenin gelmediği bir otelde masaya dizilmiş çatal bıçaklar gibi. Metni iki kez okudum. İkinci okuyuşumda tek bir cümlesini bile hatırlamadığımı fark ettim.

Bunu küçümsemeyin: bu modeller biçime kusursuzca hâkim; ama sıcaklıktan yoksun biçim, cansız bir mankenin üzerindeki iyi dikilmiş takım elbise gibi. Her şey tamam, ama hiçbir şey yaşamıyor. Çalışkan öğrenci, “bilgi bombardımanı çağında yaşıyoruz” diye yazdı. Bu cümleye para cezası verilmeli. Ardından da “bir an durup düşünmekte fayda var” dedi. Evet, var. Her zaman var. Bu, hiç risk almamış birinin dili. Çünkü kaybedecek bir şeyi yok.

Ama dürüst olmalıyım; köşe yazısı bir mahkeme kararı değil. İskelete, yani üzerine kendim et ekleyebileceğim temiz ve mantıklı bir yapıya ihtiyacım olsaydı, bu model paha biçilmez olurdu. Metin yazmıyor. İskele kuruyor. Ona duvar ördüğü için teşekkür etmek yerine fresk yapmasını bekleyenler yanılıyor.

İkincisi: Bir kadehi fazla kaçırmış şair

İkinci model, ilk üç paragraf boyunca favorimdi. Bir sahneyle başladı: yağmur, telefon, gözün okuyabileceğinden hızlı kaydırma yapan bir başparmak. “Vay canına,” diye düşündüm, “burada kulağı iyi çalışan biri var.” Metaforlar peş peşe geldi, cümlelerin ritmi vardı; dikkati enflasyona uğrayan bir para birimine benzeten, riskli sayılabilecek bir ifade bile çıktı. Fena değil. Neredeyse benimki gibi.

Sonra bu model, editörü olmayan bütün yetenekli insanların yaptığı şeyi yaptı: Duramadı. Her paragraf bir öncekinden daha iyi olmaya, her cümle yeni bir süs eklemeye çalıştı. Sonunda metin kendi güzelliğinin ağırlığı altında ezilmeye başladı. Bu, bir noktada ne kadar zeki olduğunu fark eden parlak biriyle sohbet etmek gibiydi. O andan sonra yalnızca camdaki yansımasıyla konuşuyordu.

Güzel yazan bir model, sıradan yazandan daha tehlikelidir. Sıradanlık hemen fark edilir. Metaforlarla giydirilmiş boşluksa yorgun bir insanı, derinlik taşıdığına yeterince uzun süre inandırabilir.

Bu denemede beni en çok çarpan noktaya geldim. Metinleri ilk izlenimimize göre değerlendiriyoruz, çünkü internette her şeyi böyle okuyoruz. İlk izlenim de modellerin en iyi olduğu şey. Üç cümle boyunca baştan çıkarmada ustalar. Sorun otuzuncu cümlede başlıyor: Artık göz kamaştırmak değil, düşünceyi ilerletmek gerekiyor. Meğer hiçbirinin gerçekten bir düşüncesi yokmuş.

Üçüncüsü: Kendi gölgesinden korkan vakanüvis

Üçüncü model beni başka türlü ürküttü. Felç edecek kadar temkinliydi. Neredeyse her iki cümleden biri “şunu da belirtmek gerekir ki”, “öte yandan” ya da “kesin olarak söylemek mümkün değil” diye başlıyordu. Dünyada en çok birini gücendirmekten korkan biri yazmış gibiydi. Bunun nereden geldiğini anlıyorum: Bu modeller kimseyi incitmemeleri, aşırıya kaçmamaları ve mahkemede savunamayacakları iddialarda bulunmamaları için eğitildi. Onları diplomata dönüştürdüler. Oysa bir köşe yazısını emanet edeceğim son kişi diplomattır.

Köşe yazısı tek taraflılığından beslenir. Yumruğumu masaya vurup “Durum bu; katılmıyorsanız siz de kendi yazınızı yazın” diyebilmekten. Bu model yumruğunu vuramıyordu, çünkü içine bardağı kırma korkusu yerleştirilmişti. Cesurca öne sürdüğü her düşünceyi hemen bir çekinceyle yumuşattı. Geriye tek bir inanç bile taşımayan, ılık bir lapa kaldı.

Dünyanın en kötü yazıları aptalca olanlar değil. Hiçbir şeyi riske atmayanlar. Üçüncü model bunun anıtı gibiydi. Okudukça, her soruya “duruma bağlı” diye cevap veren ve sonra neden kimsenin kendisini ikinci bir kahveye çağırmadığına şaşıran biriyle konuşuyormuşum hissine kapıldım.

Dördüncüsü: Bazen doğruyu söyleyen soytarı

Dördüncü model en tuhafıydı ve belki de karakter diyebileceğim şeye en çok yaklaşandı. Şaka yaptı. İlk bakışta konudan uzaklaşıp sonra başka bir yoldan geri dönen bir ara düşünceye yer verdi. Kabalık sınırında, tam da bu yüzden canlı duran bir cümle kurdu. Bir an “İşte, ne demek istediğimi anlıyor” diye düşündüm.

Sonra aynı model, metnin ortalarında bir araştırma uydurdu. Bir kurumun adını, bir oranı ve bir yılı yazdı. Her şey kulağa inandırıcı geliyordu ve başından sonuna kadar uydurmaydı. Her zaman yaptığım gibi kontrol ettim; böyle bir kuruma dair en ufak bir iz bulamadım. İşte mizacın karanlık tarafı: Cesur bir model, yalan söyleyecek kadar da cesur. Doğruyu söylediği zamanki aynı pürüzsüz özgüvenle.

Bu noktada, bu araçları soran herkese artık tekrarladığım bir şeyi anladım. Karakter ve halüsinasyon aynı kökten çıkıyor. Kulağa en ilginç gelen modele, sözüne güvenmek de en zor. Sıkıcılık güvenlidir. Parlaklık yalan söyler. Seçiminizi bilerek yapın; bugün ikisini birden alamıyorsunuz.

Aslında neyi karşılaştırdım?

Bir saatin sonunda elimde dört metin ve içimi rahat bırakmayan tek bir düşünce vardı. Modelleri değil, kötü günlerimde olabildiğim yazarın dört karikatürünü karşılaştırmıştım. Söyleyecek bir şeyi olmadığı için yapının arkasına saklanan çalışkan öğrenci. Kendi sesine âşık şair. Her cümlesini güvenceye alan korkak. İyi bir espri uğruna gerçekleri eğip büken soytarı. Bu modeller yabancı yaratıklar değil. Onlar birer ayna. Yazma alışkanlıklarımızı gösteriyorlar; yalnızca normalde bu alışkanlıkları frenleyen utançtan yoksun hâlleriyle.

Çünkü mesele tam da bu. Yazarken insan sık sık durur. Son cümlesini okur ve “Hayır, bu kulağa saçma geliyor” diye düşünür. Üstünü çizer. Şüphe eder. İçimizdeki editör, bitmek bilmeyen “acaba gerçekten öyle mi?” hâli, bu modellerin hiçbirinde yok. İlk tepkilerini sonsuz kez, kusursuz bir akıcılık ve sıfır tereddütle üretiyorlar. Oysa yazmak büyük ölçüde tereddüt etmektir. İyi bir cümle, çoğu zaman kötü bir cümlenin üçüncü hâlidir.

Beni yanlış anlamayın: Bu araçları her gün kullanıyorum ve hiçbirine kolay kolay veda etmem. Ama bir marangozun elektrikli testereyi kullandığı gibi kullanıyorum: Kaba işler, ölçüsüne göre kesme ve ruh gerektirmeyen işlerde saat kazanmak için. Derzleri benim yerime kimse düzeltemez. Hangi cümlenin kalacağına, hangisinin çöpe gideceğine hiçbir model karar veremez. Çünkü bu karar için onlarda olmayan bir şey gerekir: risk. Kendimi gülünç duruma düşürme ihtimali. Metnin arkasında duran bir yüz.

Neden yine de kendim yazıyorum?

Bu dört metni alıp birbirine dikebilir, birkaç kendi cümlemi ekleyip yayımlayabilirdim. Muhtemelen kimse fark etmezdi. İnternette giderek daha çok metin tam da böyle üretiliyor ve bu yüzden hepsi hiçbir şey söylemeyen, yorgun tek bir kişi gibi konuşuyor. Dört modelden oluşan bir kolaj, bir ses değildir. Seslerin ortalamasıdır; ortalama da şimdiye kadar kimseyi harekete geçirmedi.

Canlı bir metni üretilmiş olandan ayıran şey dil bilgisi, hatta fikir bile değil. Mesele, cümlelerin sorumluluğunu birinin üstlenmesi. Üçüncü modelin korkak olduğunu yazdığımda bu yargının arkasında benim durmam; algoritmanın ise kendisinden istersem biraz sonra bu yargıyı geri alması değil. Sorumluluk, üretilemeyecek şey. Dört sekme açık olmasına rağmen bu köşe yazısını ilk harfinden son harfine kadar kendim yazmamın nedeni de tam olarak bu.

Denemeyi başarılı buluyorum, ama sonuç planladığımdan farklı oldu. Bir kazanan bulamadım. Dört yetenekli asistan buldum; hiçbiri yazmanın en önemli kısmını üstlenmek istemiyor ve üstlenemiyor: Bir insanın bir cümle kurup “Evet, bu benim sözüm ve ben böyle düşünüyorum” dediği anı. Makine her şeyi yazabilir. Gerçekten bir şey söyleyebilecek tek kişi yazardır. İkisi arasındaki fark, elimizde kalan bütün farktır.

// okumaya devamElizabeth Holmes 3D taraması: Yapay zekâ avatarı neden yapıldı?DergiYapay zekâ ajanları neden Amazon ve bankalara giremiyor?DergiYapay Zeka Tespit Araçlarında Yanlış Alarmlar ve VakalarDergi