Özel Gereksinimli Öğrenciler İçin Yapay Zekâ: Uyarlama ve Disleksi
Yapay zekâyla ders materyallerini nasıl uyarlayabilirsiniz? Öğrencinin kişisel verilerini paylaşmadan sade metinler ve adım adım yönergeler hazırlayın.
👁 112 okunma
Özel eğitim gereksinimleri olan öğrencilerle çalışırken yapay zekâ en çok materyalin farklı bir sürümünü hazırlamakta işe yarar: sadeleştirilmiş metin, adımlara bölünmüş yönerge, daha geniş aralıklı çalışma kâğıdı veya dinlenebilir bir sürüm. Temel kural şu: sohbete öğrenciyi değil, ihtiyacı anlatın. Öğrenciye ait değerlendirme ya da uzman raporları sağlık verisi içerebilir; hangi uyarlamaların yapılacağına ise öğretmen karar verir.
Bu yazı, öğretmenler ve özel eğitim uzmanları için hazırlanan Eğitimde yapay zekâ serisinin bir parçasıdır. Bilgiler 12 Ekim 2026 itibarıyla gözden geçirilmiştir. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık değildir. Sınav ve ders hazırlığında yapay zekâ kullanımı için Sınavlarda yapay zekâ ve Yapay zekâyla ders planı yazılarına da göz atabilirsiniz; burada materyal uyarlamalarına odaklanıyoruz.
Uyarlama yaparken göz önünde bulundurulması gerekenler
- Öğretmenin sorumluluğu. Yapay zekâ, hangi uyarlamanın öğrenciye uygun olduğuna karar veremez. Materyal, dersin hedeflerini ve geçerli öğrenme gerekliliklerini korumalıdır.
- Sağlık verileri ve GDPR. GDPR’nin 9. maddesinin 1. fıkrası, sağlık verilerini özel nitelikli kişisel veri olarak sınıflandırır. Bu verilerin işlenmesi, 9. maddenin 2. fıkrasındaki istisnalar geçerli değilse kural olarak yasaktır. Teşhis, uzman raporu ve hastalık bilgisi sağlık verisi içerebilir. GDPR’nin uygulanıp uygulanmadığı koşullara bağlıdır.
- AB Yapay Zekâ Tüzüğü. Öğrenme çıktılarını değerlendirmek için tasarlanan sistemler, Tüzüğün Ek III, 3. maddesi kapsamında yüksek riskli kabul edilir. Eğitim kurumlarında duygu tanıma ise 5. maddenin 1. fıkrasının f bendi uyarınca 2 Şubat 2025’ten itibaren yasaktır. Bu hükümler AB hukukunun uygulandığı durumlarla ilgilidir.
Uygulamada yapay zekâya öğrencinin uzman raporunu değil, ders materyalini ve “öğrenci daha kısa cümlelere ve adım adım yönergelere ihtiyaç duyuyor” gibi genel bir ihtiyacı verin. Kimliğin belirlenmesine yol açmayan böyle bir açıklama, modelin materyali uyarlaması için yeterli olabilir.
Yapay zekâ, ders materyallerini nasıl uyarlayabilir?
| Genel olarak belirtilen ihtiyaç | Yapay zekâdan ne isteyebilirsiniz? | Neyi kontrol etmelisiniz? |
|---|---|---|
| Okuma güçlüğü (ör. disleksi) | Daha kısa cümleler, önemli kelimeleri kalın yazma, zor kelimeler için sözlükçe ve numaralı yönergeler | Sadeleştirme sırasında gerekli öğrenme içeriğinin kaybolup kaybolmadığını |
| Dikkati sürdürme güçlüğü | İşaretleme alanı bulunan, 3-5 adıma bölünmüş görevler ve daha kısa metin blokları | Adımların doğru sırayla uygulanıp uygulanamayacağını |
| Öğretim dilini daha sınırlı bilme | Sadeleştirilmiş metin ve öğrencinin bildiği dilde bir sözlükçe | Derse özgü terimlerin doğru çevrilip çevrilmediğini |
| Daha yavaş yazma | Aynı hedefleri koruyan, daha az sorudan oluşan sınav sürümü | Her öğrenme hedefinin hâlâ ölçülüp ölçülmediğini |
| İleri düzeyde öğrenme | Genişletilmiş görev, açık uçlu problem veya kısa proje | Görevin dersin amacından uzaklaşıp uzaklaşmadığını |
| Dinleyerek daha iyi öğrenme | Dinlenebilir sürüm; NotebookLM’de (şimdiki adıyla Gemini Notebook) sesli özet | Özetin kaynak materyale sadık olup olmadığını |
Ders materyalini adım adım uyarlama
- Önce temel sürümü hazırlayın. Tüm sınıf için oluşturulan materyali başlangıç noktası olarak kullanın. Uyarlama, ayrı bir ders değil, materyalin başka bir sürümüdür.
- Önerileri ihtiyaç diline çevirin. Bir uzmanın raporundaki önerileri kendiniz için “ek süre” veya “daha kısa yönergeler” gibi maddelere dönüştürün. Sohbete yalnızca uyarlama listesini verin; teşhis adını, öğrencinin adını ve sınıfını paylaşmayın.
- Materyali ve uyarlama listesini ekleyin. Dersin hedeflerini ve öğrenme gerekliliklerini koruyan bir sürüm isteyin.
- Hedeflerin karşılaştırmasını isteyin. Modelden, temel sürümdeki her hedefin uyarlanmış sürümde nerede yer aldığını göstermesini isteyin. Bir hedef eksikse uyarlamayı yeniden gözden geçirin.
- Çıktının okunabilirliğini kontrol edin. Sans serif yazı tipi, daha geniş aralıklar ve sayfada daha az öğe kullanmayı düşünün. Model yerleşim önerebilir; son biçimlendirmeyi bir düzenleme aracında yapmanız gerekir.
- Mümkünse öğrenciye seçenek sunun. Okuma ve dinleme sürümlerini isteyen herkesle paylaşın. Böylece bir öğrenci tek başına “farklı” bir kâğıt kullanmak zorunda kalmaz.
- Ne yaptığınızı kaydedin, hangi aracı kullandığınızı değil. Yapılan uyarlamaları, geçerli kayıt ve belgeleme süreçlerinize göre kaydedin. Çalışma kâğıdını hazırladığınız araç, sağlanan desteğin kapsamını değiştirmez.
Yapay zekânın yardımcı olamayacağı ve zarar verebileceği durumlar
- Teşhis koyma. “Bu disleksi mi?” veya “Bu öğrencide DEHB var mı?” soruları sohbet botuna yöneltilmemelidir. Teşhis, yetkin uzmanların işidir. Öğretmen, öğrencinin desteğe ihtiyaç duyduğunu ilgili okul süreçleri içinde bildirebilir.
- Öğrenci hakkında bilgi paylaşma. Davranış açıklamalarını, öğrencinin adı bulunan çalışmalarını veya aileyle yapılan görüşmelerin notlarını sohbete yapıştırmayın.
- Öğrenme ilerlemesini değerlendirme. AB Yapay Zekâ Tüzüğü, öğrenme çıktılarını değerlendirmek için tasarlanmış sistemleri yüksek riskli sınıfına alır (Ek III, 3. madde). Eğitim kurumlarında duygu tanıma da 2 Şubat 2025’ten itibaren yasaktır (5. madde, 1. fıkra, f bendi). “Öğrencinin duygularını analiz etme” vaadinde bulunan uygulamalardan kaçının.
- Aşırı sadeleştirme. Sadeleştirilmiş metin de aynı şeyi öğretmelidir. Modellerin sık yaptığı hatalardan biri, zor ama gerekli bir kavramı metinden çıkarmaktır.
- Öğrencinin yapay zekâyı tek başına kullanması. ChatGPT hesabı için en az 13 yaş gerekir; 18 yaşından küçükler için ebeveyn izni şartı belirtilir. Claude yalnızca yetişkinlere yöneliktir. Okulda öğrencilerin cihaz kullanımı için kurumun kurallarını ve öğretmenin yönlendirmesini dikkate alın.
Kopyalayıp kullanabileceğiniz örnek istem
Aşağıdaki istem, testte kullanılan Lehçe metnin Türkçe çevirisidir; Türkçe olarak yeniden test edilmemiştir.
[Ders] öğretmenisin ve öğrenme materyallerini uyarlama konusunda uzmansın. Aşağıdaki materyalin [sınıf düzeyi] için uyarlanmış bir sürümünü hazırla. Uyarlamalar (öğrenciye ait kişisel bilgi ekleme): [ör. en fazla 12 kelimelik kısa cümleler, adımlara bölünmüş yönergeler, önemli kelimeleri kalın yazma, zor 5 kelime için sözlükçe, aynı hedefleri koruyarak daha az soru]. Kurallar: - Dersin tüm hedeflerini ve müfredatta gerekli kavramları koru: [listele]. - Materyalde bulunmayan içerik ekleme. - Yazdırmaya uygun bir sayfa düzeni öner (yazı tipi, aralıklar, sayfa başına öğe sayısı). Sonunda şu sütunları içeren bir tablo ver: temel sürümdeki hedef | uyarlanmış sürümde bulunduğu yer. Bir hedef eksikse bunu açıkça belirt. MATERYAL: [Tüm sınıf için hazırlanan materyali buraya yapıştırın]
Hangi hesapla çalışmalısınız?
Okul hesabını tercih edin: Google’a göre Gemini for Education’ın tüm Google Workspace for Education sürümlerinde veriler model eğitimi için kullanılmıyor. Copilot Chat de A1, A3 ve A5 lisanslarıyla kullanılabiliyor. Kişisel ChatGPT hesabında ayarlardaki Data controls bölümünden “Improve the model for everyone” seçeneğini kapatabilir veya geçici sohbet kullanabilirsiniz. Yukarıdaki örnekteki gibi iyi anonimleştirilmiş bir istemde araca kişisel veri girilmez. Kurallar için Okulda GDPR ve yapay zekâ, ilkokulun ilk kademelerindeki değerlendirmeler için Yapay zekâyla betimleyici değerlendirme yazısına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Uzman raporundaki önerileri çıkarması için raporu ChatGPT’ye yapıştırabilir miyim?
Hayır. Raporda GDPR’nin 9. maddesi kapsamında özel nitelikli kişisel veri sayılan sağlık bilgileri bulunabilir. Önerileri kendiniz çıkarın ve sohbete yalnızca uyarlama listesini aktarın.
Yapay zekâ disleksisi olan bir öğrenciye yardımcı olabilir mi?
Evet. Daha kısa, okunaklı ve dinlenebilir metinler hazırlamakta yardımcı olabilir. Ancak pedagojik desteğin veya uzman önerilerinin yerini tutmaz.
Yapay zekâyla yapılan uyarlama kurallara uygun mu?
Uyarlamanın öğrencinin ihtiyaçlarını karşılaması ve geçerli öğrenme hedeflerinin altına düşmemesi gerekir. Burada önemli olan araç değil, öğretmenin sorumluluğundaki materyalin içeriğidir.
Sadeleştirilmiş metinler için hangi ücretsiz yapay zekâ araçlarını kullanabilirim?
Okul hesabıyla sunulan ücretsiz sohbet araçlarını, örneğin Gemini for Education veya Copilot Chat’i, ayrıca kendi materyallerinizden sesli sürümler hazırlamak için NotebookLM’yi (şimdiki adıyla Gemini Notebook) değerlendirebilirsiniz. Khanmigo’nun öğretmenlere yönelik ücretsiz araçları da bulunuyor.
Özel eğitim gereksinimi olan bir öğrenci derste yapay zekâyı kendi başına kullanabilir mi?
Bu konuda okulun kuralları ve öğretmenin yönlendirmesi belirleyicidir. Kullanmasına izin veriliyorsa okul hesabı ve doğrudan yanıt vermek yerine sorularla yol gösteren bir öğrenme modu tercih edilebilir.
Google · KaynaklarınızParıldak'ı Google'ınızda üst sıralara taşıyın - tek tıklaTercih ettiğiniz kaynaklara ekleyin →Kaynaklar
- GDPR’nin 9. maddesi: özel nitelikli kişisel veriler (lexlege.pl)
- Hangi kişisel veriler hassas kabul edilir? (Avrupa Komisyonu)
- AB Yapay Zekâ Omnibus düzenlemesi yürürlüğe girerek Yapay Zekâ Tüzüğü’nü değiştiriyor (White & Case, 2026)
- Khanmigo: erişilebilirlik ve planlar (Khan Academy, 12.10.2026’da erişildi)
- ChatGPT’de veri kontrolleri (OpenAI Yardım Merkezi, 12.10.2026’da erişildi)
Bunlara da göz atın: Yapay zekâyla betimleyici değerlendirme, Ders çalışmak için NotebookLM, Matematiği adım adım öğrenmek için yapay zekâ.
Parıldak'taki benzer konular
